نظارت

بررسی ابزارهای نظارتی مجلس شورای اسلامی – بخش پنجم

آسیب‌شناسی کمیسیون‌های تخصصی مجلس شورای اسلامی

مقدمه

کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی مبدأ و خاستگاه اصلی شأن نظارتی مجلس هستند و هر یک از ابزارهای نظارتی که در اختیار نمایندگان قرار دارد، حداقل یک بار و گاه چندین مرتبه از مسیر کمیسیون‌های تخصصی عبور می‌کنند، به همین جهت کمیسیون‌ها نقش مهم و اساسی را در نظارت مجلس ایفا می‌کنند. این فصل به آسیب‌شناسی نظارت در کمیسیون‌های تخصصی مجلس می‌پردازد.

۱- عدم تناسب مدرک تحصیلی و تخصص نمایندگان با موضوع کمیسیون

یکی از مهم‌ترین آسیب‌های موجود در نظارت کمیسیون‌ها عدم تناسب مهارت تحصیلی و تخصص نمایندگان با کمیسیون تخصصی است. توزیع نامناسب نمایندگان در کمیسیون‌ها و عدم وجود دستورالعمل کارآمدی در این زمینه که بتواند هر نماینده را متناسب با دانش و مهارتش در کمیسیون‌های تخصصی قرار دهد موجب شده است که کمیسیون‌ها از پیشبرد نظارت تخصصی بر حوزه‌های مرتبط با عملکرد کمیسیون عاجز باشند و در خوشبینانه‌ترین حالت به نظارتی سطحی کفایت کنند.

نمایندگان هنگام ورود به مجلس شورای اسلامی، باید یک کمیسیون را انتخاب کنند. در ابتدا ثبت‌نام در کمیسیون‌ها کاملاً آزاد است و هیچ قیدی ندارد. در بعضی مواقع افرادی در یک کمیسیونی حضور پیدا می‌کنند که هیچ تخصصی در آن موضوعات مطرح شده در کمیسیون ندارند. به عنوان مثال آقایی که یک یا دو دوره رئیس کمیسیون اقتصاد مجلس شد، در منطقه خود با هم‌زبان‌های خود هماهنگ کرده بود که وقتی وارد مجلس شدید، کمیسیون اقتصاد را بزنید. اما آیا همه آن‌ها اقتصاددان بودند یا تجربه کار اقتصادی داشتند؟ خیر. اما همین قدر که به او رأی می‌دادند که او رئیس شود. باید یک فکر و کاری انجام داد و محدودیت‌هایی قرار داد و باید یک دستورالعمل‌هایی باشد که کسی اولویت پیدا کند که تخصص لازم را داشته باشد و کسانی برای نمایندگی مجلس به میدان بیایند که مجلس به نمایندگی و تخصص آنها نیاز دارد. در واقع اسم کمیسیون‌های مجلس، کمیسیون تخصصی است و باید این اسم با مسما باشد.

مثلاً اعضای کمیسیون پزشکی، پزشک هستند، اعضای کمیسیون انرژی باید کسانی باشند که در حوزه انرژی یا آموزش دیده‌اند و یا تجربه چند سال حضور مدیریتی دارند در نفت، صنعت، برق، آب و … از این قبیل که باید سابقه یا تجربه‌ای علمی و آگاهی داشته باشند اما این اتفاق نمی‌افتد و یا مثلاً در کمیسیون امنیت ملی باید کسانی حضور پیدا کنند که تجربه سطح بالایی در زمینه مسائل امنیتی داشته باشند مانند نظامی، انتظامی، امنیت ملی و سیاست خارجی و یا سابقه سفیر بودن داشته باشد و از این قبیل. ولی افرادی حضور پیدا می‌کنند به دلیل اینکه سفرهای خارجی در این کمیسیون زیاد است و این‌ها کاملاً آسیب می‌زنند و دقیقاً اگر کسی از مجموعه‌ای بخواهد نظارت کند باید از کمیسیون مربوطه باشد.

پس پایه اول کار، عضویت در کمیسیون‌هاست و پایه اول کار حضور نمایندگانی که از یک بهره تخصصی خاصی برخوردار باشند. اما ترکیب مجلس این‌گونه نیست، گاهی اوقات یک اقتصاددان هم در مجلس حضور ندارد. در صورتی که نیاز به کمیسیون اقتصادی است. زمانی که کمیسیونی در مجلس وجود دارد باید نیروهای متخصص داشته باشد. لااقل نیمی از اعضای آن کمیسیون آن تخصص کافی را داشته باشند. لزوماً چنین ترکیبی اتفاق نمی‌افتد که اینها همان ضعف‌های بنیادین و اساسی در مورد نمایندگی مجلس و هم عضویت کمیسیون‌ها و هم نظارت‌هاست. چون همه زنجیره‌وار به هم پیوسته هستند.

اگر قرار باشد که کسی بر عملکرد وزارت اقتصاد نظارت کند، در کمیسیون اقتصادی این مسئله مطرح می‌شود، اگر قرار باشد تحقیق و تفحص از وزارت صنعت صورت گیرد، باید برود در کمیسیون صنایع بررسی شود. اما اعضای کمیسیون‌ها چطور انتخاب می‌شوند؟ آیا بر اساس رشته تحصیلی آن‌هاست؟ خیر. بر اساس میزان محبوبیت و تأثیرگذاری سیاسی کمیسیون نمایندگان به آن‌ها علاقمند می‌شوند. برخی از کمیسیون‌ها را باید به زور تشکیل داد. یعنی ریاست مجلس می‌آید خودش می‌گوید من این تعداد را از این کمیسیون برمی‌دارم و به اجبار من باید بروید در کمیسیون اجتماعی بنشینید. کمیسیون امور شوراها هیچ وقت مورد اقبال نیست. کمیسیون اجتماعی اقبال کمی دارد. کمیسیون فرهنگی همین‌طور. کمیسیون اصل نود را که با دعوا آدم می‌فرستند داخلش. غیر از ریاست کمیسیون که خیلی مهم است عموما کمیسیون اصل نود به رسمیت نمی‌رسد و در آخر آقای رئیس مجلس مجبور می‌شود، چند نفر را به زور و چند نفر از افراد خیلی مهم را که از دوستان و نزدیکانش هستند و برایشان مهم نیست در کدام کمیسیون باشند، این‌ها را به زور جا می‌دهد در کمیسیون اصل نود تا به رسمیت برسد.

شما ببینید چند نفر از اعضای کمیسیون اقتصادی، اقتصاددان هستند و یا در حوزه‌های مرتبط با اقتصاد کار می‌کنند؟ چند تایشان پزشک هستند؟ یا ببینید در کمیسیون فرهنگی چه کسانی هستند؟ یا در کمیسیون تخصصی مثل امور داخلی کشور و شوراها چه کسانی نشستند؟ مشکل با کمیسیون امنیت ملی و سیاست این بود که یک پزشک رئیس کمیسیون بود و بقیه اعضا از پزشک تا کارشناس فرهنگی داخلش وجود داشت. تخصص‌ها حرف اول را نمی‌زنند. ساختار انتخاب کمیسیون‌ها تخصص‌محور نیست. وقتی تخصص‌محور نباشد نگاه نماینده از ماجرا دور است. کسی که تخصص و سواد این حوزه را ندارد، نمی‌تواند نظارت کند، می‌روند با وزیر و سازمان و مجموعه زد و بند می‌کنند، برای حوزه انتخابیه امتیاز می‌گیرند، نفع اقتصادی می‌برند یا این که افرادی او را دستاویز قرار می‌دهند که صدای آن‌ها در کمیسیون باشد و این کاستی و نقطه ضعف در نظارت است

در مجلس ما نمایندگانی که وارد می‌شوند، معتمدین مردم هستند اما متخصص نیستند. کسانی که در کمیسیون هستند و همین‌ها طرح‌کننده سؤال و استیضاح هستند، این تخصص لازم را ندارند و به جای آن که به حوزه وظایف وزیر ورود کنند و آن را نقد کنند، به شخص وزیر نقد می‌کنند. یعنی عملا چون تخصص کافی وجود ندارد، انتقادهایی که به یک وزیر می‌شود از محل اصلی خودش خارج می‌شود. مجلس در دنیا مجلس متخصصین است. در مجالس دنیا یا نماینده‌ها متخصص هستند یا از یک تیم کارشناس خبره بهره می‌گیرند. شما می‌بینید که در یک کمیسیون از بیست نفر، چهار نفر در آن حوزه صاحب‌نظرند و بقیه این گونه نیستند. یا مثلا می‌بینید مهم‌ترین مسائل کشور فرهنگی است، اما کمیسیون فرهنگی متقاضی ندارد و کمیسیون فرهنگی با پنج الی شش نفر تشکیل می‌شود. ولی در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، سی و چهار و پنج نفر حضور دارند. بعضا می‌گویند کمیسیون‌هایی که وصل به وزارتخانه‌های مهم و ثروتمند هستند، مهم هستند.

هم‌چنین با بررسی مدرک تحصیلی اعضای دو کمیسیون امنیت ملی و سیایت خارجی و کمیسیون اقتصادی در دوره‌های هشتم، نهم و دهم مجلس شورای اسلامی به نتایج زیر دست یافتیم:

کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی:

دوره مجلس مجلس هشتم مجلس نهم مجلس دهم
تعداد نمایندگانی که مدرک تحصیلی آن‌ها با تخصص کمیسیون مطابقت دارد. ۱۳ ۱۶ ۱۴
تعداد نمایندگانی که مدرک تحصیلی آن‌ها با تخصص کمیسیون مطابقت ندارد. ۱۰ ۱۰ ۹
درصد مطابقت مدارک تحصیلی اعضای کمیسیون با تخصص کمیسیون ۵۷% ۶۲% ۶۱%

میزان مطابقت مدارک تحصیلی اعضای کمیسیون امنیت ملی با تخصص کمیسیون

کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی:

دوره مجلس مجلس هشتم مجلس نهم مجلس دهم
تعداد نمایندگانی که مدرک تحصیلی آن‌ها با تخصص کمیسیون مطابقت دارد. ۶ ۸ ۳
تعداد نمایندگانی که مدرک تحصیلی آن‌ها با تخصص کمیسیون مطابقت ندارد. ۱۷ ۱۶ ۴
درصد مطابقت مدارک تحصیلی اعضای کمیسیون با تخصص کمیسیون ۲۶% ۳۴% ۴۳%

میزان مطابقت مدارک تحصیلی اعضای کمیسیون اقتصادی با تخصص کمیسیون

نتایج این بررسی، نشان می‌دهد که در بهترین حالت، قریب به چهل درصد از نمایندگان عضو کمیسیون‌ها در کمیسیونی غیر مرتبط با رشته تحصیلی خود حضور دارند. اگرچه بررسی روند تناسب مدرک تحصیلی اعضا با موضوع تخصصی کمیسیون از مجلس هشتم  تا مجلس دهم نشان می‌دهد که این آسیب رو به اصلاح بوده و میزان تخصص اعضا در کمیسیون‌های مجلس دهم افزایش یافته است.

۲- ارتباط خارج از چارچوب  کمیسیون با وزارتخانه

برخی از کمیسیون‌ها ارتباطات نزدیکی با دستگاه مربوطه برقرار کرده و مدافع آن دستگاه در مجلس می‌شوند. حتی لوایحی موجود است که دولت چارچوبی برای آن مشخص کرده است اما چون کمیسیون با وزارتخانه ارتباط نزدیکی داشته است، قوانین را کاملا به نفع وزارتخانه تغییر داده است. در صورتی که در قوانین و برنامه‌ریزی‌ها باید مجموع بخش‌های دولت با هم دیده شوند نه این که یک بخش دیده شود و بخش دیگر نادیده گرفته شود. بنابراین اگر کمیسیون روابط خود را از چارچوب قانونی با وزارتخانه فراتر ببرد، مشکلاتی به وجود می‌آید.

۳- فقدان ضمانت اجرا برای حضور مقامات در کمیسیون‌های داخلی

یکی از مشکلات نظارت در کمیسیون آن است که مقامات برای پاسخ به سؤالات و رفع ابهامات در جلسات کمیسیون حضور پیدا نمی‌کنند و الزام قانونی نیز برای حضور آن‌ها وجود ندارد، البته پیشتر اشاره شد که بخشی از این آسیب به تعدد سؤالات و دعوت مقامات به کمیسیون بازمی‌گردد، با این حال با فرض رفع مشکل مذکور، هنوز مجلس شورای اسلامی سازوکار قانونی برای الزام حضور مسئول در کمیسیون‌ را ندارد و ماده ۲۰۹ آیین‌نامه داخلی نیز جبران این نقص را نخواهد کرد.

به عبارت دیگر برخی از وزرا و مقامات سؤال از خود را خیلی جدی نمی‌گیرند و علی رغم این که ملزم به حضور در کمیسیون و ارائه پاسخ به سؤالات نمایندگان هستند ولی نمی‌آیند و می‌گوید که کار دارند یا سفر هستند (مصاحبه با دکتر جمالزاده) و قانون نیز راه چاره‌ای برای  جلوگیری از تمرد مقامات برای حضور در کمیسیون نیندیشیده است.

۴- پایین بودن دقت نمایندگان در جلسات کمیسیون

مطابق نتایج پژوهشی پیرامون کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی، بسیاری از نمایندگان در کمیسیون دقت عمل کافی را برای امور نظارتی و تقنینی به خرج نمی‌دهند و با اختصاص وقت اندکی به گزارش‌های عملکرد دستگاه‌های اجرایی، مواجهه فعالی با مسائل نظارتی ندارند.

هم‌چنین می‌توان به عدم انضباط و نظم در تشکیل جلسات کمیسیون‌های تخصصی اشاره کرد. در واقع بسیاری از نمایندگان اهتمامی به شرکت منظم در جلسات کمیسیون نداشته و از آن رو که سازوکاری برای ثبت حضور و غیاب و یا انتشار مشروح مذاکرات و صوت و فیلم جلسات کمیسیونی وجود ندارد، راهی برای مؤاخذه نمایندگان نیز وجود ندارد.

۵- عدم دسترسی کمیسیون‌ها به اطلاعات کافی

فقدان مدارک و اسناد لازم برای نظارت کمیسیون‌ها موجب می‌شود که نمایندگان برای کسب اطلاع از یک دستگاه یا نهاد از خود همان دستگاه تقاضای ارسال اطلاعات کنند، بدیهی است که در چنین شرایطی دستگاه یا نهاد مربوطه به دلیل وقوع تعارض منافع در ارسال اطلاعات خود گزینشی عمل کرده و یا نسبت به درست‌نمایی اطلاعات اقدام کند. به این ترتیب نظارت نمایندگان بر اساس گزارش‌های ناقص بوده و نمی‌تواند مقصود مجلس از نظارت را برآورده سازد.

در چنین شرایطی ضروری است که کمیسیون‌های مجلس از مجاری متفاوتی نسبت به دریافت اطلاعات اقدام کرده و زمینه‌ را برای دریافت گزارش‌های مردمی میسر کنند تا با تنوع منابع اطلاعاتی امکان خطا کاهش یابد، هم‌چنین استفاده از کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس می‌تواند به افزایش دقت بررسی اسناد و اطلاعات کمک کند.

نتیجه‌گیری

کمیسیون‌های تخصصی مجلس شورای اسلامی، گام اول و مهم‌ترین نقطه شروع برای کلید خوردن بک اقدام نظارتی در مجلس شورای اسلامی است، بررسی آسیب‌های موجود در فرآیند نظارت کمیسیون‌ها به شناخت عوامل اثرگذار بر ضعف شأن نظارتی مجلس کمک می‌کند. عدم تناسب مدارک تحصیلی نمایندگان با تخصص کمیسیون، ارتباط خارج از چهارچوب کمیسیون با وزارتخانه، فقدان ضمانت اجرا برای حضور مقامات در کمیسیون‌های داخلی، پایین بودن دقت نمایندگان در جلسات کمیسیون و عدم دسترسی کمیسیون‌ها به اطلاعات کافی از آسیب‌هایی بود که در این فصل مورد اشاره قرار گرفت.

 

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا