قانون گذاری

فرآیند قانون‌گذاری در مجلس شورای اسلامی

فلوچارت فرآیندهای تقنینی در مجلس

هر مبحث و موضوعی برای تبدیل شدن به قانون و لازم‌الاجرا شدن در کشور به طور کلی باید به صورت طرح یا لایحه از مراجع تعیین شده در قانون، به دست مجلس شورای اسلامی برسد و پس از طی مراحل قانون‌گذاری در مجلس‌شورای اسلامی در صورت عبور از همه‌ی مراحل، به قانون تبدیل خواهدشد.

وجود ابهامات و عدم‌شفافیت در روند بررسی طرح‌ها و لوایح در آیین‌نامه داخلی مجلس‌شورای‌اسلامی و عدم وجود سیستم نظارتی کارآمد بر اجرای آیین‌نامه باعث ایجاد بی‌نظمی در این روند و  وارد شدن سلایق فردی در بررسی‌ها می‌شود.

روند  بررسی طرح‌ها و لوایح در مجلس شورای اسلامی

طرح‌ها و لوایح را در صورت نیاز می‌توان با قید‌ فوریت به هیات‌رئیسه تقدیم کرد که در روند و سرعت بررسی طرح‌ها و لوایح تاثیرگذار است.

بر اساس ماده ۱۵۶ آیین‌نامه اصل بر عادى بودن رسیدگى طرح‌ها و لوایح است. بنابراین فوریت آن‌ها باید مبین ضرورت و یا حالت استثنائى و مستند به دلایل ذیل باشد:

۱- یک فوریت؛ نیاز فورى جامعه و اولویت طرح و یا لایحه مورد نظر نسبت به سایر موارد مطروحه

۲- دوفوریت؛ ضرورت جلوگیرى از وقوع خسارت احتمالى و فوت فرصت

۳- سه فوریت؛ حالت کاملاً اضطرارى و حیاتى و براى مقابله سریع با خسارت حتمى

بر اساس مواد ۱۵۴ تا ۱۶۲ در مورد طرح‌ها و لوایح یک فوریتی هیات‌رئیسه موظف است پس از تصویب فوریت، آن را به کمیسیون های اصلی و فرعی ارجاع دهد تا خارج از نوبت مورد بررسی قرار گیرند و کمیسیون اصلی موظف است ظرف مدت یک ماه و نیم و یا حداکثر سه ماه در شرایط خاص، گزارش خود را در مورد این طرح‌ها و لوایح به هیئت رئیسه ارسال کند تا بدون نوبت در دستور کار هفتگی مجلس برای بررسی در صحن قرار‌گیرد. در مورد طرح‌ها و لوایح دو‌فوریتی که دو‌فوریت آن‌ها در صحن تصویب می‌شود، کمیسیون اصلی موظف است حداکثر در ۳ روز کاری گزارش خود را برای بررسی در صحن مجلس ارائه دهد. طرح‌های سه‌فوریتی به کمیسیون ارجاع داده نمی‌شوند و در صورت تصویب سه فوریت آن‌ها، در همان روز در صحن بررسی می‌شوند.

بر اساس ماده ۱۴۰ آیین‌نامه داخلی مجلس کلیه طرح ها و لوایح عادی که به هیات‌رئیسه مجلس تقدیم می شوند باید در همان جلسه و یا حداکثر دو جلسه بعد اعلام وصول و به کمیسیون‌های مربوطه ارسال شوند. بر اساس ماده ۱۰۰‌ آیین‌نامه بررسی طرح‌ها و لوایح در صحن مجلس باید به ترتیب وصول طرح‌ها و لوایح از کمیسیون‌ها باشد. اما این‌که هیئت‌رئیسه طرح‌ها و لوایح را به چه ترتیبی اعلام وصول می‌کند یا اینکه طرحها و لوایح با چه سیستم و نظمی در کمیسیون‌ها مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرند سازوکار مشخصی در آیین نامه ندارد. در ماده ۱۴۱ آئین‌نامه بیان شده است مهلت کمیسیون اصلی برای رسیدگی به طرح و لایحه عادی حداکثر ۳ ماه و در طرح ها و لوایح یک فوریتی یک و نیم ماه پس از تاریخ ارجاع هست، که این مدت‌ها در صورت درخواست کمیسیون و موافقت هیات رئیسه مجلس حداکثر تا دو برابر مدت‌های مذکور قابل تمدید هستند. اما بررسی وضعیت طرح‌ها و لوایح در سامانه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد نظم خاصی در این بررسی ها وجود ندارد و شاید منافع و رای فردی افراد مختلف در روند بررسی‌ها تاثیر‌گذار باشد. 

آیین‌نامه داخلی نیازمند اصلاحات

 به‌طور کلی می‌توان مشکلات آیین‌نامه داخلی مجلس را که در نتیجه باعث مشکلاتی در روند قانونگذاری می‌شوند در سه محور کلی تبیین کرد. محور اول مربوط به ابهامات و نارسایی‌های موجود در آیین‌نامه داخلی مجلس است که باعث می‌شود آرا و سلیقه‌های فردی وارد روند قانون‌گذاری شوند و محور دوم مربوط به مواردی است که مواد آیین‌نامه با توجه به شرایط موجود قابلیت اجرایی ندارند که این مسئله هم باعث می‌شود بنا به اقتضائات موجود رویکرد‌هایی خارج از آئین‌نامه در بررسی‌ها اتخاذ شود. برای حل مسائل محور اول و دوم بازنگری در آیین‌نامه و به روز‌کردن برخی مواد آئین‌نامه و رفع ابهامات از موادی که دارای ابهام هستند و یا به طور مشخص ساز‌و‌کار مورد نظر را تبیین نمی‌کنند، موردنیاز است. محور سوم که شاید مهمترین مسئله در باب مشکلات روند قانونگذاری در مجلس و عمل به آیین‌نامه داخلی است عدم نظارت بر اجرای آن و نبود ساز و کار نظارتی مناسب است. برای حل این چالش ایجاد سامانه‌ای برخط برای نظم‌دهی به روند قانون‌گذاری ضروری به نظر می‌آید. سامانه‌ای که شرایط یک طرح یا لایحه از ابتدای تقدیم به هیات‌رئیسه تا زمان تبدیل شدن آن طرح یا لایحه به قانون در آن قابل رصد و پیگیری باشد. به این صورت که صف بررسی طرح‌ها و لوایح در صحن و کمیسیون‌ها به صورت سیستمی مشخص‌شود. در صورتی که اطلاعات این سامانه شفاف باشد و قابلیت دسترسی برای عموم را داشته باشد، نمایندگانی که طرح را ارائه داده‌اند، گروه‌های ذینفع و مردم بدون هزینه بر این روند نظارت خواهند کرد و مشکلات و بی نظمی‌های موجود در روند بررسی طرح‌ها و لوایح مرتفع خواهد شد.

در شکل زیر مسیر تبدیل شدن طرح‌ها و لوایح به قانون در شرایط و حالات مختلف با توجه به نکات موجود در آیین‌نامه داخلی مجلس‌شورای‌اسلامی ترسیم شده‌است تا گامی در راستای آشنایی با این فرآیند‌ها و حل مشکلات آن برداشته شود. شکل زیر از طریق لینک قابل دریافت می‌باشد.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا